του Δημήτρη Λάμπρου
Πώς θα κυβερνούσε την Ελλάδα του 2026 ο Καποδίστριας; Η ερώτηση είναι αναγκαστικά υποθετική. Ομως αν εξεταστούν συστηματικά οι ιδέες, οι πολιτικές πρακτικές και η συγκροτημένη αντίληψη του Ιωάννη Καποδίστρια περί κράτους, εξουσίας και θεσμών, μπορεί να διατυπωθεί μια σχετικά τεκμηριωμένη εκτίμηση για τη στάση του στο σύγχρονο πολιτικό περιβάλλον. Αν ζούσε σήμερα, δύσκολα θα ενσωματωνόταν ομαλά στο κυρίαρχο πολιτικοοικονομικό σύστημα. Πιθανότερα, θα λειτουργούσε ως παράγοντας δομικής αμφισβήτησης των υφιστάμενων ισορροπιών.
Ο Καποδίστριας αντιμετώπιζε την κομματοκρατία, τις φατριαστικές δομές και τα δίκτυα ιδιοτελών συμφερόντων ως υπαρξιακή απειλή για τη συγκρότηση ενός λειτουργικού και κυρίαρχου κράτους. Η κριτική του προς τους προκρίτους και τις τοπικές ελίτ δεν ήταν ηθικολογική αλλά βαθιά θεσμική καθώς θεωρούσε ότι ήτνα «φιλήκοοι των ξένων», υπονόμευαν την κρατική κυριαρχία, την κοινωνική συνοχή και την έννοια του δημόσιου συμφέροντος. Στο σημερινό πλαίσιο, μια τέτοια στάση θα τον οδηγούσε σε άμεση σύγκρουση με την πολιτικοοικονομική ελίτ, τη διαπλοκή πολιτικής και οικονομικής εξουσίας και το πελατειακό κράτος ως μηχανισμό αναπαραγωγής της ισχύος. Είναι εξαιρετικά πιθανό ότι θα δεχόταν σφοδρή επίθεση από τα ΜΜΕ αλλά και θεσμικούς διαμεσολαβητές της κοινής γνώμης που θα τον συκοφαντούσαν και θα τον παρουσίαζαν ως αυταρχικό, επικίνδυνο ή λαϊκιστή, ακριβώς επειδή θα αμφισβητούσε τις κατεστημένες δομές.
Για τον Καποδίστρια, η συγκρότηση ισχυρού κράτους αποτελούσε προϋπόθεση της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Το αξίωμα «πρώτα το κράτος» δεν σήμαινε έναν αδιαφοροποίητο κρατισμό αλλά την οικοδόμηση διοικητικής ικανότητας, θεσμικής συνέχειας και πολιτικής κυριαρχίας. Σήμερα, αυτή η αντίληψη θα μεταφραζόταν σε έμφαση σε μια επαγγελματική και μη κομματικοποιημένη δημόσια διοίκηση, στη συστηματική πάταξη της φοροδιαφυγής -ιδίως από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα- και στον δημόσιο έλεγχο ή την αυστηρή ρύθμιση στρατηγικών υποδομών, όπως η ενέργεια, το νερό και τα λιμάνια. Μια τέτοια προσέγγιση θα ερχόταν αναπόφευκτα σε σύγκρουση με το κυρίαρχο νεοφιλελεύθερο δόγμα που αντιμετωπίζει την αγορά ως καθολικό μηχανισμό επίλυσης των κοινωνικών προβλημάτων.
Ιδιαίτερη βαρύτητα θα έδινε, όπως και ιστορικά γνωρίζουμε, στην παιδεία και στην παραγωγική ανασυγκρότηση. Σε μια χώρα μαζικού αναλφαβητισμού, ο Καποδίστριας ίδρυσε σχολεία και έθεσε τις βάσεις ενός εθνικού εκπαιδευτικού συστήματος, ενώ παράλληλα στήριξε τη γεωργία ως θεμέλιο οικονομικής αυτάρκειας και κοινωνικής σταθερότητας. Η αναδιανομή των εθνικών γαιών δεν υπήρξε απλώς κοινωνική πολιτική, αλλά εργαλείο αναπτυξιακής στρατηγικής, γεγονός που του κόστισε πολιτικά. Στο σύγχρονο περιβάλλον, μια αντίστοιχη λογική θα σήμαινε επένδυση στην τεχνική και παραγωγική εκπαίδευση, αγροτική πολιτική προσανατολισμένη στην επισιτιστική ασφάλεια και στη βιώσιμη παραγωγή, καθώς και περιορισμό της δομικής εξάρτησης της χώρας από εισαγωγές και εξωτερικούς προμηθευτές.
Στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής, ο Καποδίστριας δεν υπήρξε αντίπαλος της Δύσης αλλά υποστηρικτής της πολιτικής αυτονομίας και της εθνικής αξιοπρέπειας. Δεν αποδεχόταν άκριτα τις επιταγές των Προστατίδων δυνάμεων ούτε υπέγραφε συμφωνίες που θεωρούσε ασύμβατες με το εθνικό συμφέρον. Αν ζούσε σήμερα, θα επιδίωκε συμμαχίες χωρίς σχέσεις υποτέλειας και θα διαπραγματευόταν σκληρά σε ζητήματα ευρωπαϊκής πολιτικής, δημόσιου χρέους και γεωπολιτικής στρατηγικής με το αναμενόμενο κόστος να κατηγορηθεί ότι απομονώνει τη χώρα ή ότι λειτουργεί εκτός των «ρεαλιστικών» ορίων της διεθνούς πολιτικής.
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι ο Καποδίστριας πολεμήθηκε από τις ξένες δυνάμεις και από εγχώριες ελίτ και τελικά δολοφονήθηκε όταν αρνήθηκε να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις τους. Η σύγκρουση δεν ήταν μόνο προσωπική, ήταν βαθιά δομική. Σε ένα σύγχρονο πλαίσιο, μια ανάλογη πορεία θα εκδηλωνόταν μέσω πολιτικής απομόνωσης, οικονομικού στραγγαλισμού και συστηματικής επικοινωνιακής αποδόμησης του προσώπου και του έργου του.
Συνολικά, αν ο Ιωάννης Καποδίστριας ζούσε σήμερα, δύσκολα θα γινόταν ανεκτός από το κυρίαρχο στην Ελλάδα σύστημα εξουσίας. Δεν θα κυβερνούσε ήσυχα ούτε συναινετικά. Είτε θα απομακρυνόταν γρήγορα από το κέντρο της πολιτικής σκηνής με οποινδήποτε τρόπο (όπως κι έγινε τότε) είτε θα εξελισσόταν σε σύμβολο μιας ευρύτερης θεσμικής και πολιτικής σύγκρουσης για τον χαρακτήρα του κράτους και της δημοκρατίας.
